PROF. UPP DR HAB. ALICJA NIEWIADOMSKA
Kierownik Katedry Gleboznawstwa i Mikrobiologii,
działającej na Wydziale Rolnictwa Ogrodnictwa
i Biotechnologii, Uniwersytetu Przyrodniczego
w Poznaniu. Moje zainteresowania naukowe począwszy
od studiów doktoranckich, skupiają się na mikrobiologii
rolniczej i dotyczą wpływu czynników środowiskowych
i agrotechnicznych na mikroorganizmy i ich aktywność
biochemiczną w glebach użytkowanych rolniczo oraz
na plonowanie roślin. Ukierunkowane są na trzy główne
problemy badawcze dotyczące 1) wpływu różnych
czynników na liczebność bakterii symbiotycznych
i endofitycznych oraz proces diazotrofii; 2) poszukiwania
możliwości zwiększenia biologicznego wiązania azotu
przez bakterie symbiotyczne; 3) możliwości praktycznego
wykorzystania uzdolnień i aktywności pożytecznych
bakterii a także (w mniejszym zakresie) mikrogrzybów,
jako czynników nawożeniowych i ochronnych roślin.

 

 

 

RED – Jakie są główne kierunki badań prowadzonych w Katedrze Gleboznawstwa i Mikrobiologii?

A.N. – Kierowana przeze mnie Katedra Gleboznawstwa i Mikrobiologii jest jednostką stosunkowo młodą, ponieważ powstała 1 października 2021 roku, z połączenia dwóch odrębnie działających Katedr na Uniwersytecie Przyrodniczym w Poznaniu: Katedry Gleboznawstwa i Ochrony Gruntów Katedry Mikrobiologii Ogólnej i Środowiskowej. W wyniku zespolenia dwóch różnych zespołów badawczych kierunki badań w niektórych obszarach są odmienne.
Zespół Mikrobiologii Ogólnej i Środowiskowej prowadzi prace badawcze koncentrujące się wokół takich obszarów tematycznych jak: Biologiczne wiązanie azotu, Aktywność biologiczna gleby, Konstruowanie konsorcjów bakteryjnych oraz ocena wykorzystania ich potencjału metabolicznego w różnych uprawach roślin jako alternatywy dla rolnictwa zrównoważonego w celu ograniczenia nawożenia i stosowania środków ochrony roślin. Zagospodarowanie wszelkiego rodzaju odpadów przy wykorzystaniu potencjału metabolicznego mikroorganizmów.

Z kolei Zespół Gleboznawstwa i Ochrony Gruntów w zakresie działalności naukowo–badawczej prowadzi prace badawcze oceniające: Poziom zanieczyszczenia gleb metalami ciężkimi i wielopierścieniowymi węglowodorami aromatycznymi, Stan zasobności gleb w podstawowe makro- i mikroskładniki, Strukturę gleby (typy, wodoodporność agregatów na dynamiczne i statyczne działanie wody itp.), Ruch wody w glebie oraz zdolności gleb do retencjonowania wody (typy gospodarki wodnej gleb), Wpływ odkrywek kopalnianych (węgla brunatnego) na przekształcenia hydrologiczne gleb przyległych do wyrobisk, Rolnicze i przyrodnicze wykorzystanie osadów ściekowych oraz kompostów przygotowanych na bazie osadów i dodatków bioorganicznych.

RED – Jakie są najważniejsze osiągnięcia naukowe Pani Profesor i zespołu badawczego w ostatnich latach?

A.N. – W Zespole Mikrobiologii Ogólnej i Środowiskowej poszukiwanie nowych środków wspomagających rozwój i plonowanie roślin bobowatych, wyróżniających się wysoką zawartością i plonem białka, a także silnym oddziaływaniem następczym w całym płodozmianie jest konieczne w realiach współczesnego rolnictwa. Przeprowadzone badania w ramach różnych projektów dowiodły, że: zastosowana koinokulacja (jednoczesne szczepienie nasion dedykowanym szczepem bakterii brodawkowych i kompatybilnym endofitem) w uprawie roślin bobowatych zarówno drobnonasiennych jak i grubonasiennych przyczynia się do intensyfikowania poziomu biologicznego wiązania azotu, ich plonowania oraz utrzymania i/lub zwiększania aktywności mikrobiologicznej i biochemicznej gleby; nawożenie dolistne mikroelementami oraz aplikacja biostymulatorów w uprawie roślin bobowatych (soja, groch i łubin biały) daje możliwość zwielokrotniania aktywności nitrogenazy, a tym samym ilości białka w roślinie, co ma znaczenie dla założeń zrównoważonej intensyfikacji rolnictwa;
prawidłowo zbilansowane dawki nawozów m.in. K i S, w uprawach roślin bobowa-tych gwarantują poprawę aktywności mikrobiologicznej gleby i dostępności m.in. fosforu, pierwiastka istotnego dla rozwoju korzeni i kwitnienia roślin. Ponadto odpowiednie dawki K i S, dostosowane do zawartości przyswajalnego K w glebie, przyczyniają się do istotnego zwiększenia poziomu biologicznego wiązania azotu, co może pozwolić na redukcję zużycia nawozów azotowych w dobrze zaplanowanym płodozmianie. W ramach 2 projektów, które realizowali niektórzy pracownicy Zespołu Mikrobiologii Ogólnej i Środowiskowej we współpracy z firmą International Chemical Company (ICC) „Badania nad innowacyjną formułą nawozów organicznych” finansowanego ze środ-ków Regionalnego Programu Operacyjnego – Lubuskie 2020 z działania 1.1. badania innowacyjne 2017-2018 „Opracowanie technologii wytwarzania i stosowania innowacyjnych biopreparatów wspomagających wzrost roślin”. Lubuskie 2020 z działania 1.1. badania innowacyjne, opracowano nawóz organiczny w postaci granulatu do zastosowania w uprawie warzyw, roślin ozdobnych i roślin polowych, który poprawia właściwości mikrobiologiczne i fizykochemiczne gleby oraz zwiększa potencjał plonowania i polepsza cechy morfologiczne roślin, co stanowi atrakcyjną alternatywę dla dotychczas stosowanych nawozów mineralnych i środków ochrony roślin. Po realizacji tego projektu wraz z zespołem w dniu 21 lipca 2020 uzyskano patent nr. P.434738 dla wynalazku zatytułowanego:

„Granulat nośnikowy, nawóz organiczny zawierający ten granulat, sposób wytwarzania nawozu organicznego oraz sposób aplikacji tego nawozu do gleby”.
Efektem prac badawczo-rozwojowych w ramach w/w projektu pt. „Badania nad innowacyjną formułą nawozów organicznych” była formuła pięciu rodzajów nawozów organicznych tzw. Agriqultura, wyprodukowanych na bazie biowęgla (z dodatkiem melasy i łusek owsianych) zaszczepionych odpowiednimi mikroorganizmami (w tym grzybami mikoryzowymi, glonami Ascophyllum nodosum oraz bakteriami takimi jak Bacillus nitrofixans, Bacillus subtilis, Bacillus megaterium, Bacillus licheniformis) z ich zastosowaniem i produkcją. Badania dowiodły, że nawozy te zwiększają dostępność wody w glebie, poprawiają żyzność biologiczną gleby, wykazują silne działanie fitosanitarne, dostarczają 100% organicznego węgla aktywnego, poprawiają odporność roślin na czynniki stresowe m.in. suszę, ulepszają odżywianie roślin i wykazują najwyższą zdolność sekwestracji CO2 w glebie w porównaniu z dostępnymi konkurencyjnymi rozwiązaniami.
Kolejnym osiągnięciem Zespołu Mikrobiologii Ogólnej i Środowiskowej był zaprojektowany biopreparat, w ramach drugiego, wyżej wskazanego projektu, który zawierał granulat nośnikowy na bazie łuski owsa z dodatkiem melasy, zainokulowany mikroorganizmami. Uzyskane wyniki badań wykazały, że biopreparat będący nośnikiem surowców odpadowych oraz mikroorganizmów wywierał pozytywny wpływ na aktywność mikrobiologiczną gleby, poprawę pH gleby oraz stymulował retencję wody w glebie. W ramach wskazanego projektu zgłoszono patent europejski (nr 708843).

Dużym osiągnięciem i bardzo przyszłościowym jest zapewne zastosowanie kompilacji korzystnych bakterii (skonstruowanych konsorcjów bakteryjnych) i odpowiednio dobranych roślin okrywowych w uprawach, które w przeprowadzonych badaniach dowiodły ograniczenia liczby chwastów w ekologicznej uprawie jęczmienia jarego, co wpisuje się w realia współczesnego rolnictwa. Innowacyjne i zrównoważone metody kontroli agrofagów, w tym chwastów mają nadrzędne znaczenie w Integrowanej Ochrony Roślin, polegającej na wykorzystaniu wszystkich dostępnych nie chemicznych metod ochrony roślin. Pracownicy Zespołu Gleboznawstwa i Ochrony Gruntów byli w ostatnich latach zaangażowani w kilka projektów badawczych dotyczących zróżnicowanych problemów. Jednym z nich była kwestia związana z dynamiką mineralizacji materii organicznej w rolniczo użytkowanych glebach organicznych i mineralno-organicznych. Badanie te pozwoliły określić, rolę wybranych czynników środowiskowych na przeobrażenia materii organicznej w powierzchniowych poziomach gleb. Badanie te są szczególnie istotne w kontekście szeroko dyskutowanego problemu strat zasobów węgla organicznego oraz roli torfowisk w łagodzeniu zmian klimatu. Kolejny projekt dotyczył problematyki wpływu hutnictwa metali kolorowych na zanieczyszczenie środowiska glebowego oraz zawartości tych metali w plonie uprawianych roślin. Badania te były realizowane na obszarze Kazachstanu (Ust-Kamienogorsk). Badano również rozwój gleb na rekultywowanych zwałowiskach zewnętrznych w rejonie odkrywkowego górnictwa węgla brunatnego pod względem ich właściwości fizycznych i wodnych. Zespół badał też możliwości rolniczego i przyrodniczego wykorzystania osadów ściekowych, gdzie szczegółowym rozważaniom podlegały: optymalizacja procesu kompostowania, właściwy dobór komponentów celem uzyskania wysokiej jakości kompostów, monitoring przemian składników pokarmowych, materii organicznej oraz metali ciężkich podczas procesu kompostowania. Za szczególnie ważne należy uznać podjęcie i rozwinięcie badań nad ewaluacją połączeń azotu, fosforu, siarki oraz pierwiastków śladowych w aspekcie ich dostępności dla roślin i ewentualnego oddziaływania na środowisko przy doglebowej aplikacji kompostów. Członkowie Zespołu Gleboznawstwa i ochrony Gruntów byli również zaangażowani w prace nad przygotowaniem przez Polskie Towarzystwo Gleboznawcze aktualnie obowiązującego, 6. wydania Systematyki gleb Polski, które obowiązuje od 2019 roku. Z inicjatywy młodych pracowników zespołu powołana została w 2022 roku Międzynarodowa Grupa Robocza (Young and Early Career Scientists) działająca w ramach Międzynarodowej Unii Towarzystw Gleboznawczych (IUSS).

RED – Jakie wyzwania badawcze stoją przed Katedrą w najbliższej przyszłości?

A.N. – Pomimo dużego postępu w dziedzinie biopreparatów wytworzonych na bazie wyselekcjonowanych mikroorganizmów, nadal istnieje zapotrzebowanie na produkty i metody, które umożliwiłyby bioprotekcję roślin, np. ochronę roślin przed patogenami mikrobiologicznymi, przy jednoczesnym ograniczeniu stosowania środków agrochemicznych. Tworzenie szczepionek bakteryjnych na bazie szczepów rodzimych, aplikowanych w uprawach roślin wymaga walidacji już w warunkach doświadczeń laboratoryjnych, w celu wykluczenia antagonizmu pomiędzy inokulantami wchodzącymi w skład tworzonych konsorcjów. Niezbędne są dalsze eksperymenty związane z badaniem potencjału bakterii z grupy PGPR w poprawie żyzności gleby poprzez wykorzystanie nowoczesnej technologii genomiki gleby. Uważam, że aby zapewnić maksymalne korzyści z aplikowanych preparatów mikrobiologicznych, wyzwaniem dla społeczności badawczej nie tylko naszej jednostki, będzie znalezienie kompatybilnych partnerów, tj. dedykowanego szczepu bakterii, który będzie tworzył dobre powiązanie z określonym genotypem roślin, podobnie jak to ma miejsce u roślin bobowatych. W przyszłości te wolno żyjące bakterie powinny zastąpić agrochemikalia, które wywierają szereg skutków ubocznych w zrównoważonym rolnictwie. Największe wyzwania badawcze w zakresie gleboznawstwa i mikrobiologii środowiska glebowego będą dotyczyć, w najbliższych latach, przede wszystkich zagadnień związanych z szeroko pojętym zdrowiem gleb. W tym kontekście realizowane będą badania z zakresu wpływu czynników środowiskowych (biotyczne, abiotyczne, antropogeniczne) na najważniejsze parametry gleb w kontekście ich zdrowotności i świadczenia przez nie usług ekosystemowych. Zachodzące zmiany klimatyczne wymuszają na producentach żywności i planistach zmian w podejściu do zrównoważonego zarządzania wyczerpywalnym zasobem środowiskowym jakim są gleby.

RED – Jakie kierunki studiów oferuje Katedra? Jakie są główne cele kształcenia studentów na tych kierunkach? Jakie innowacyjne metody dydaktyczne są stosowane w Katedrze?

A.N. – W ostatnich latach nauczyciele akademiccy Zespołu Mikrobiologii Ogólnej i Środowiskowej prowadzili zajęcia dla studentów Wydziału Rolnictwa, Ogrodnictwa i Biotechnologii oraz Wydziału Inżynierii Środowiska i Inżynierii Mechanicznej z 14 przedmiotów, na 4 kierunkach studiów

Kierunek Rolnictwo: Mikrobiologia ogólna, Saprofityczna i chorobotwórcza mikroflora roślin, zwierząt i człowieka, Nowoczesne aspekty wykorzystania mikroorganizmów w rolnictwie, Rolnicze obciążenia środowiskowe, Mikrobiologiczne przemiany związków organicznych w glebie
Kierunek Biotechnologia: Mikrobiologia ogólna, Saprofityczna i chorobotwórcza mikroflora roślin, zwierząt i człowieka, Podstawy zdrowia środowiskowego,
Kierunek Ochrona Środowiska: Mikrobiologia ogólna, Mikrobiologia środowiskowa, Mikroflora środowisk naturalnych, Technologie energetyczne, Degradacja gleb
Kierunek Ekoenergetyka: Mikrobiologia z elementami botaniki.

Pracownicy Zespołu Gleboznawstwa realizują zajęcia dydaktyczne dla studentów Wydziału Rolnictwa i Biotechnologii oraz Wydziału Medycyny Weterynaryjnej i Nauk o Zwierzętach. Dotyczy to głównie kierunków Agronomia, Ochrona i kształtowanie środowiska, Ekoenergetyka oraz Zootechnika. Tematyka obejmuje problemy genezy, analizy i klasyfikacji gleb oraz podstaw gleboznawstwa i nawożenia. Zajęcia prowadzone są dla studentów wszystkich stopni zarówno stacjonarnych, jak i niestacjonarnych. Pracownicy naukowo-dydaktyczni przygotowali z tego zakresu niezbędne materiały i skrypty oraz stanowiska do realizacji ćwiczeń laboratoryjnych. Obok zajęć audytoryjnych studenci odbywają także zajęcia terenowe, zapoznając się z budową morfologiczną i właściwościami podstawowych typów gleb spotykanych na terenie Polski oraz przekształceniami geomechanicznymi, hydrologicznymi i chemicznymi jakim podlega pokrywa glebowa pod wpływem zróżnicowanej antropopresji. Uzyskują podstawowe informację związane nie tylko z ochroną gleb ale także ich rekultywacją i możliwością wykorzystania różnych odpadów nadających się do kompostowania np. z osadami ściekowymi. W jednostce realizowane są także przedmioty w języku angielskim, dla kierunków anglojęzycznych oraz studentów objętych programem Erasmus

  • „Environmental biotechnology” – kierunek Inżynieria Środowiska
  • „Use of microorganisms in biotechnology” – kierunek Biotechnology
  • „Modern aspects of agricultural microbiology” – kierunek Agronomy i Biotechnology
  • „Microbiology of natural environments” – kierunek Agronomy (2019

Celem kształcenia jako procesu jest przekazywanie wiedzy, umiejętności i wartości, które mają wpływ na rozwój jednostki w zakresie wskazanych kierunków. Ważne jest jednak, aby pamiętać, że każdy cel edukacyjny powinien być oparty na wartościach, które sprzyjają rozwojowi jednostki oraz społeczeństwa.

RED – Z jakimi ośrodkami naukowymi w Polsce i na świecie współpracuje Katedra? Jakie są główne formy tej współpracy? Jakie korzyści płyną z tej współpracy dla studentów i kadry naukowej Katedry?

A.N. – Zagranica:

  • Institute of Agriculture and Tourism in Poreć, Chorwacja
  • Institute For Sustainable Agriculture, Spanish National Research Council (IAS-CSIC) Kordoba, Hiszpania
  • Research Institute on Terrestrial Ecosystems of National Research Council, Pisa, Włochy
  • Department of Ecology and Geography, Sarsen Amanzholov East Kazakhstan State University, Kazakhstan
  • Department of Geography and Regional Research, Geoecology, University of Vienna, Austria
  • Department of Soil Science, Faculty of Agrobiology and Food Resources, Slovak University of Agriculture, Słowacja
  • University Research Institute for Sustainable Territorial Development, Universidad de Extremadura, Hiszpania
  • Geography Department, Faculty of Arts, University of Ljubljana, Słowenia
  • Department of Architecture, Design and Urban Planning, University of Sassari, Włochy
  • Cornell Institute of Host-Microbe Interactions and Disease. W Ithaca, USA.
  • University of Veterinary Medicine, Vienna

Polska:

  • Wydział Archeologii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Poznań
  • Instytut Genetyki Roślin w Poznaniu
  • Instytut Dendrologii PAN w Kórniku
  • IUNG Puławy,
  • Wydział Nauk Geograficznych i Geologicznych, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Poznań
  • Instytut Nauk o Glebie, Żywienia Roślin i Ochrony Środowiska, Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu
  • Katedra Gleboznawstwa i Kształtowania Krajobrazu, Wydział Nauk o Ziemi i Gospodarki Przestrzennej, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu
  • Katedra Gleboznawstwa i Mikrobiologii, Wydział Rolnictwa i Leśnictwa, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie
  • Zakład Gleboznawstwa Erozji i Ochrony Gruntów, Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa ( IUNG-PIB), Puławy
  • Instytut Matematyki, Politechnika Poznańska

RED – Jakie są główne formy tej współpracy?

A.N. – Wspólne badania naukowe i publikacje będące ich efektem, wymiana naukowa – wizyty studyjne z wykładami oraz staże naukowe naszych Pracowników w jednostkach, z którymi współpracujemy oraz naszych Partnerów w Naszej Jednostce. Współpraca w projektach naukowych i dydaktycznych. Uczestnictwo w procesie kształcenia Kadr Naukowych – recenzje prac doktorskich oraz udział w pracach komisji przy nadawaniu stopni w jednostkach zagranicznych. Wspólna organizacja wydarzeń o charakterze naukowym – konferencji, warsztatów, sympozjów itp.

RED – Jakie korzyści płyną z tej współpracy dla studentów i kadry naukowej Katedry?

A.N. – Pracownicy mają dzięki temu możliwość nawiązać kontakty umożliwiające zastosowanie nowych metod, często niedostępnych w Jednostce macierzystej, studenci korzystają z projektów dydaktycznych uczestnicząc w warsztatach zagranicznych.

RED – Jakie jest znaczenie gleboznawstwa i mikrobiologii dla rolnictwa i ochrony środowiska?

A.N. – Gleba jest integralnym wielofunkcyjnym składnikiem wszystkich ekosystemów lądowych (pól, łąk, lasów itd.). Ze względu na fakt, że powstała (wykształciła się) na skutek działania m.in. biologicznych czynników jakimi są żywe organizmy zarówno makro jak i mikroskopowe, jest tworem ożywionym. Jest organizmem, w którym przeprowadzany jest metabolizm dzięki obecności w niej różnorakich enzymów intercelularnych i egzocelularnych. Z uwagi na fakt zachodzących w niej, przy udziale mikroorganizmów, procesów rozkładu i syntezy, jest często nazywana naturalnym bioreaktorem. Glebę w odniesieniu do produkcji rolniczej należy uważać, za istotny wyczerpywalny zasób naturalny, równoważny powietrzu i wodzie, który dzięki zasiedleniu przez mikroorganizmy pełniące różne funkcje w obiegu pierwiastków (C, N, P, S, K) istotnie wspiera wzrost roślin. Oprócz oczywistej funkcji gleby jako tworu będącego podstawą produkcji żywności i wielu surowców oraz źródła farmaceutyków i zasobów genowych, pełni ona wiele istotnych funkcji środowiskowych: jest filtrem oczyszczającym wodę oraz redukującym zanieczyszczenia, reguluje klimat oraz jako największy spośród wszystkich elementów ekosystemów lądowych bierze udział w procesie sekwestracji węgla oraz przeciwdziała powodziom.

RED – Jakie są główne problemy, z jakimi borykają się gleby w Polsce i na świecie?

A.N. – W skali Polski i Europy glebom grożą przede wszystkim: zagęszczenie będące skutkiem stosowania zabiegów agrotechnicznych w nadmiernej ilości i przy nieodpowiednich warunkach, spadek zawartości materii organicznej, zakwaszenie gleb, utrata różnorodności biologicznej, zanieczyszczenie oraz porzucanie i zaniedbywanie gruntów użytkowanych rolniczo. Na świecie dodatkowym problemem jest jeszcze ich zasolenie.

RED – Jakie działania należy podjąć, aby chronić gleby i zapewnić ich żyzność?

A.N. – Ochronę gleb przed ich szeroko pojętą degradacją możemy realizować poprzez zrównoważone zarządzanie zasobami glebowymi, wdrażanie planowania przestrzennego uwzględniającego ich jakość, oczyszczanie ścieków, przeciwdziałanie erozji, odpowiednie unieszkodliwianie odpadów, stosowanie płodozmianów, utrzymywanie pokrycia gleb, zwiększanie zawartości węgla organicznego oraz, tam gdzie to możliwe, ograniczanie stosowanych zabiegów agrotechnicznych.

RED – Jakie są plany rozwoju Katedry Gleboznawstwa i Mikrobiologii na najbliższe lata? Jakie nowe kierunki badań Pani Profesor chciałaby zainicjować?
Jakie wyzwania stoją przed Panią Profesor i zespołem badawczym w przyszłości?

A.N. – W związku ze spadkiem liczby studentów i co za tym idzie godzin dydaktycznych, niestety małe są perspektywy rozwoju Katedry, w rozumieniu zwiększenia liczby pracowników naukowo – dydaktycznych (młoda kadra). Rozwój Katedry, w której jestem kierownikiem, w najbliższym czasie opiera się na zdobywaniu stopni i tytułów naukowych osób już zatrudnionych. Pocieszający jest fakt, że rośnie zauważalność pracowników Jednostki na arenie międzynarodowej zarówno w środowisku naukowym gleboznawców jaki i mikrobiologów. Owocuje to zapraszaniem do udziału w różnych gremiach naukowych krajowych i zagranicznych. Nowe kierunki badań opisałam w wyzwaniach badawczych Katedry

RED – Jakie są Pani Profesor zainteresowania pozazawodowe? Jakie książki lub filmy Pani Profesor poleca? Jakie rady Pani Profesor ma dla młodych osób, które chcą rozpocząć karierę naukową w dziedzinie gleboznawstwa lub mikrobiologii?

A.N. – Nie lubię takich pytań. Na swoje pasje i zainteresowania (głównie podróże) nie mam w ogóle czasu. Poza tym, że pracuję zawodowo mam swoją rodzinę, w tym dwoje dzieci, która jest dla mnie najważniejsza. Na naukę patrzę czasami, jak na zakład produkcyjny. Dożyliśmy takich czasów, gdzie głównym celem każdej Jednostki naukowo-badawczej jest jak największa liczba publikacji w renomowanych czasopismach, pozyskiwanie projektów i prac zleconych. Poza tym, że musimy być dobrymi dydaktykami i fachowcami w swojej dyscyplinie naukowej, to dodatkowo nie obce muszą być dla nas kwestie administracyjne zajmujące często ponad 50% naszego czasu. Dla mnie obecne podstawowe hasło nauki to: „Pozyskasz projekty, masz pieniądze, może osiągniesz sukces”.