Polskie ogrody zoologiczne odgrywają kluczową rolę w ochronie gatunków zagrożonych wyginięciem i edukacji społeczeństwa. Jednak w ostatnich latach coraz częściej dyskutuje się o etycznych i prawnych aspektach ich działalności, zwłaszcza w kontekście zarządzania populacjami zwierząt i transparentności. Porównując stanowiska polskich instytucji z praktykami międzynarodowymi, możemy zyskać pełniejszy obraz sytuacji, dostrzec różnice w podejściach i zastanowić się nad przyszłością tych instytucji.
Odpowiedzi polskich instytucji — kto i kiedy
W sierpniu 2025 r. przesłałem pytania do 16 instytucji: ministerstw, ogrodów zoologicznych, instytutów badawczych i urzędów miejskich. Odpowiedzi, które otrzymałem, tworzą mozaikę oficjalnych stanowisk i różnych podejść do zarządzania zwierzętami w niewoli.
Ministerstwa i instytucje rządowe:
- Ministerstwo Klimatu i Środowiska (03.08.2025)
- Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi (03.08.2025)
- Główny Inspektorat Weterynarii (03.08.2025)
Ogrody zoologiczne i instytucje:
- Miejski Ogród Zoologiczny w Warszawie, Anna Ołdakowska (12.08.2025)
- Śląski Ogród Zoologiczny w Chorzowie, Ewa Zbonińska (12.08.2025)
- Ogród Zoologiczny w Opolu, Krzysztof Kołcz (12.08.2025)
- Ogród Zoologiczny w Poznaniu, Przemysław Niedzielski (13.08.2025)
- Centrum Edukacji Ekologicznej Egzotarium w Sosnowcu, Nikola Wawrzyńska (13.08.2025)
- Ogród Zoobotaniczny w Toruniu, Krzysztof Wietecha (13.08.2025)
- Miejski Ogród Zoologiczny w Płocku, Krzysztof Kelman (14.08.2025)
- Gdański Ogród Zoologiczny, Malwina Spandowska (14.08.2025)
- Instytut Ochrony Przyrody PAN, Kraków, Teresa Frydrych (15.08.2025)
Urzędy miejskie:
- Urząd Miasta Bydgoszczy, Joanna Bogusławska (12.08.2025)
- Urząd Miejski w Słupsku, Justyna Marglarczyk (12.08.2025)
- Urząd Miasta Torunia, Wydział Środowiska i Ekologii (12.08.2025)
- Urząd Miasta Wrocławia (13.08.2025)
Polskie podejście: przewaga prewencji nad interwencją
Oficjalna linia: Polskie ogrody zoologiczne deklarują priorytetowe traktowanie programów antykoncepcyjnych, zarządzania genetycznego i przekazywania zwierząt między instytucjami jako alternatywy dla eutanazji zdrowych osobników. Większość ogrodów i urzędów podkreśla skuteczność obecnych regulacji prawnych oraz regularnych inspekcji weterynaryjnych.
Główny Inspektorat Weterynarii opisał nadzór jako „regularny i oparty na standardach weterynaryjnych”, podkreślając, że dobrostan zwierząt jest systematycznie weryfikowany, a ewentualne nieprawidłowości są korygowane.
Wyjątki potwierdzające złożoność problemu: Jedynie Gdański Ogród Zoologiczny otwarcie przyznał do trudnej decyzji: młody daniel został uśmiercony po śmierci matki, gdy nie było możliwości zapewnienia mu odpowiednich warunków dobrostanu.
„To nie są dla nas łatwe wybory. Jesteśmy tu, by chronić zwierzęta, ale czasem musimy podjąć najtrudniejszą z możliwych decyzji” – wyjaśnia Malwina Spandowska z Gdańska.
Instytut Ochrony Przyrody PAN zwrócił uwagę na rygorystyczne procedury etyczne – wszystkie działania badawcze podlegają nadzorowi lokalnej komisji etycznej, co stanowi przykład transparentnego systemu kontroli.
Zarządzanie populacjami: różnice w filozofii europejskiej
Polskie deklaracje o unikaniu eutanazji zdrowych zwierząt kontrastują z otwartym podejściem niektórych krajów Europy Zachodniej. Według raportu European Association of Zoos and Aquaria (EAZA, 2025), w europejskich ogrodach zoologicznych rocznie przeprowadza się 3-5 tysięcy zabiegów eliminujących zdrowe zwierzęta w ramach programów zarządzania populacjami.
Różne filozofie zarządzania:
Dania – praktykuje pełną transparentność, publicznie omawia nawet najbardziej kontrowersyjne decyzje. Głośny przypadek żyrafy Mariusza (Kopenhaga, 2014) stał się symbolem otwartej debaty o etyce zoo.
Niemcy, Francja – regularnie informują opinię publiczną o trudnych decyzjach (np. Tiergarten Nurnberg – 12 pawianów w lipcu 2025; lwy we francuskich ogrodach w 2025).
Dyrektor zoo w Kopenhadze publicznie tłumaczył: „Była to decyzja podjęta dla zachowania prawidłowej struktury genetycznej populacji i długoterminowego dobrostanu gatunku.”
USA – coraz więcej ogrodów wdraża politykę „no-cull” dzięki zaawansowanym programom antykoncepcyjnym i ścisłej reakredytacji w ramach American Association of Zoos and Aquariums (AZA).
Prof. David Hone z University of London zauważa: „Różne podejścia do zarządzania populacjami odzwierciedlają odmienne tradycje kulturowe i prawne. Kluczowe jest, by każde było etycznie uzasadnione i transparentne.”
Różnice w standardach codziennego zarządzania
Badanie ujawniło również różnice w podejściu do kwestii związanych z żywieniem zwierząt: część ogrodów (Warszawa, Opole, Płock) prowadzi własne hodowle zwierząt przeznaczonych na pokarm (gryzonie, owady), inne całkowicie polegają na zewnętrznych dostawcach. Ta rozbieżność odzwierciedla różne tradycje i możliwości logistyczne, ale także wskazuje na potrzebę wypracowania bardziej jednolitych standardów krajowych.
„Kontrola koncentruje się głównie na dokumentacji i standardach weterynaryjnych, mniej na aspektach etycznych poszczególnych decyzji” – zauważa anonimowo jeden z weterynarzy pracujących w śląskim zoo.
Perspektywa systemowa: wyzwania i możliwości
Specyfika polska w kontekście europejskim
Polskie podejście może odzwierciedlać kilka czynników:
- Mniejszą skalę działalności w porównaniu z największymi ogrodami europejskimi
- Odmienne tradycje zarządzania zwierzętami
- Większy nacisk na programy prewencyjne
- Różnice w strukturze gatunkowej kolekcji zwierząt
Jak zauważa dr hab. Maciej Bator (Uniwersytet Wrocławski): „Polski system nadzoru nad ogrodami zoologicznymi charakteryzuje się wysoką formalizacją procedur weterynaryjnych. Warto jednak rozważyć wprowadzenie bardziej systematycznej kontroli etycznej, podobnej do tej funkcjonującej w instytutach badawczych.”
Społeczny wymiar transparentności
Janusz Schwertner (Onet) zwraca uwagę: „Każda instytucja publiczna powinna być gotowa na trudne pytania społeczne. Otwartość w komunikacji buduje zaufanie lepiej niż defensywne milczenie.”
Marta Tyszka, autorka bloga „Etyka Zwierząt”, dodaje: „Debata o metodach zarządzania populacjami w zoo to część szerszej dyskusji o naszej relacji ze światem zwierząt. Różnorodność podejść może być wartością, jeśli każde z nich jest etycznie uzasadnione.”
Nadchodzące zmiany: europejska standaryzacja
W 2026 r. EAZA wprowadzi jednolitą europejską bazę danych i ustandaryzowane procedury raportowania. Każdy członek będzie zobowiązany do szczegółowego dokumentowania wszystkich przypadków śmierci zwierząt, wraz z uzasadnieniem podjętych decyzji.
Liz Tyson z Born Free Foundation podkreśla: „Standaryzacja raportowania to szansa na uczenie się od siebie nawzajem. Różne podejścia mogą współistnieć, jeśli są transparentne i etycznie uzasadnione.”
Stanowiska instytucji rządowych: stabilność systemu
Analiza odpowiedzi z MKiŚ, MRiRW i GIW wskazuje na spójną ocenę obecnego stanu:
- Funkcjonalność obecnego prawa: Ministerstwa oceniają obecne regulacje jako wystarczające do zapewnienia dobrostanu zwierząt
- Systematyczny nadzór: GIW podkreśla regularne inspekcje weterynaryjne koncentrujące się na zdrowiu i warunkach utrzymania
- Potrzeba rozwoju: Brak centralnego systemu zbierania danych o przyczynach śmierci zwierząt ogranicza możliwości analizy trendów
Wnioski: różnorodność jako wartość czy problem?
Znaczące różnice między polskimi deklaracjami a statystykami z innych krajów europejskich rodzą kilka hipotez:
- Skuteczność prewencji: Polskie ogrody mogą rzeczywiście osiągać lepsze rezultaty dzięki programom zapobiegającym konieczności eutanazji
- Różnice metodologiczne: Odmienne definicje „zdrowego zwierzęcia” lub inne kryteria kwalifikacji mogą wpływać na statystyki
- Różne filosofie zarządzania: Kulturowe i prawne różnice mogą uzasadniać odmienne podejścia do tej samej kwestii
WAZA (World Association of Zoos and Aquariums) w raporcie 2025 podkreśla: „Różnorodność podejść do zarządzania populacjami może być wartością, pod warunkiem zachowania najwyższych standardów etycznych i pełnej transparentności wobec społeczeństwa.”
Postulaty na przyszłość
- Rozszerzenie transparentności: Regularne publikowanie raportów o stanie populacji i podejmowanych decyzjach
- Centralna baza danych: Implementacja systemu wymaganego przez EAZA/UE
- Niezależny nadzór etyczny: Komisje etyczne na wzór tych funkcjonujących w instytutach badawczych
- Edukacja kadry: Regularne szkolenia z bioetyki i zarządzania populacjami
- Standaryzacja procedur: Wypracowanie jednolitych krajowych wytycznych dla codziennych operacji
Społeczna odpowiedzialność i przyszłość dialogu
Ta debata wykracza poza ogrody zoologiczne – to część szerszej dyskusji o transparentności instytucji publicznych i etycznych standardach w zarządzaniu zwierzętami. Społeczeństwo, które wspiera te instytucje, ma prawo do pełnej informacji o podejmowanych w nich decyzjach.
Historia żyrafy Mariusza z Kopenhagi pokazała, jak ważny jest otwarty dialog o trudnych wyborach etycznych. Różnice między krajami w podejściu do tych kwestii mogą wynikać nie tylko z odmiennych regulacji, ale także z różnego poziomu gotowości społeczeństwa do takich rozmów.
Polskie ogrody zoologiczne stoją przed wyzwaniem pogodzenia wysokich standardów opieki nad zwierzętami z rosnącymi oczekiwaniami społecznymi dotyczącymi transparentności. To zadanie wymagające zarówno profesjonalizmu, jak i odwagi w podejmowaniu trudnych tematów.
Dobrze funkcjonujące zoo to nie tylko przepis na edukację i ratowanie gatunków, ale sprawdzian tego, czy potrafimy jako społeczeństwo podjąć dorosłą, odpowiedzialną rozmowę. Decyzje o życiu i śmierci nie są codziennością tylko dla weterynarzy czy dyrektorów – są naszym wspólnym testem z dojrzałości obywatelskiej i moralnej.
W 2026 roku polskie ogrody zoologiczne mają możliwość stać się wzorem dla Europy — ale tylko jeśli odważą się zrezygnować z wygodnej ciszy na rzecz wymagającej transparentności.
Autorzy opracowania
Krzysztof Wietecha
Redaktor Wydawniczy
Magazyn Biznes i Ekologia
Agata Ogrocka
Prezes
Narodowej Fundacji Ochrony Środowiska i Bioróznorodności
Źródła:
- Maciej Bator, TP 6/2025.
- Andrzej Kruszewicz, Wyborcza.pl, 4/2024.
- EAZA, Annual Report 2025.
- Le Monde, 07/2025.
- David Hone, The Guardian, 2024.
- European Unified Zoo Database, EAZA Projects, 2025.
- BBC, Born Free Foundation, 03/2025.
- J. Schwertner, Onet, „Zwierzęta do wglądu”, 09/2024.
- Marta Tyszka, Blog „Etyka Zwierząt”, 08/2025.
- WAZA, State of World’s Zoos and Aquariums 2025.
- na podstawie odpowiedzi
- Ministerstwo Klimatu i Środowiska (03.08.2025)
- Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi (03.08.2025)
- Główny Inspektorat Weterynarii (03.08.2025)
Ogrody zoologiczne i instytucje:
- Miejski Ogród Zoologiczny w Warszawie, Anna Ołdakowska (12.08.2025)
- Śląski Ogród Zoologiczny w Chorzowie, Ewa Zbonińska (12.08.2025)
- Ogród Zoologiczny w Opolu, Krzysztof Kołcz (12.08.2025)
- Ogród Zoologiczny w Poznaniu, Przemysław Niedzielski (13.08.2025)
- Centrum Edukacji Ekologicznej Egzotarium w Sosnowcu, Nikola Wawrzyńska (13.08.2025)
- Ogród Zoobotaniczny w Toruniu, Krzysztof Wietecha (13.08.2025)
- Miejski Ogród Zoologiczny w Płocku, Krzysztof Kelman (14.08.2025)
- Gdański Ogród Zoologiczny, Malwina Spandowska (14.08.2025)
- Instytut Ochrony Przyrody PAN, Kraków, Teresa Frydrych (15.08.2025)
Urzędy miejskie:
- Urząd Miasta Bydgoszczy, Joanna Bogusławska (12.08.2025)
- Urząd Miejski w Słupsku, Justyna Marglarczyk (12.08.2025)
- Urząd Miasta Torunia, Wydział Środowiska i Ekologii (12.08.2025)
- Urząd Miasta Wrocławia (13.08.2025)